در این ایام حزن‌انگیز فقدان رهبر شهید، آخرین بخش از سلسله یادداشت‌هایمان را با شما به اشتراک می‌گذاریم. پس از بررسی راهکارهای بنیادین نهادینه‌سازی فرهنگ قرآن در زندگی، از جمله تغییر باورها، پذیرش قلبی، تقواپیشگی، تدبر و انس با قرآن، اکنون به آخرین راهکارها و جمع‌بندی نهایی می‌پردازیم. این بخش شامل ادامه راهکار «قرآنی شدن فضای جامعه»، «عمل کردن به مفاهیم کاربردی قرآن» و یک جمع‌بندی جامع و الهام‌بخش خواهد بود.

۸. قرآنی شدن فضای جامعه
مقام معظم رهبری در سخنی دیگر نیز فرمودند: «اگر ملتی بتواند از طریق انس با قرآن، خود را در فضای قرآنی قرار دهد، در فضای معرفتی قرآن قرار دهد، می‌تواند مشکلات خود را برطرف کند. مشکل بزرگ مسلمانان دنیا در این است که عشق آن‌ها به قرآن کم است» (بیانات، ۱۳۷۹/۸/۹).

‏۹. عمل کردن به مفاهیم کاربردی قرآن

قرآن بر اساس فرموده رسول خدا (صلی الله علیه و آله) مبنای هدایت و رفع مشکلات انسان‌هاست که مورد تمسک و عمل قرار گیرد:
«إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ مَا إِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدِی؛ کِتَابَ اللَّهِ وَعِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی وَإِنَّهُمَا لَنْ یَفْتَرِقَا حَتَّی یَرِدَا عَلَیَّ الْحَوْضَ» (دیلمی، ۱۳۷۵، ج ۱، ص ۱۳۱).
یعنی: «من در میان شما دو چیز گرانبها به جا می‌گذارم که اگر به آن‌ها چنگ زنید (عمل کنید)، هرگز گمراه نخواهید شد؛ یکی کتاب خدا و دیگری اهل بیت من است. این دو از هم جدا نمی‌شوند تا اینکه در حوض کوثر بر من وارد شوند.»

مقام معظم رهبری در باره نقش عمل کردن به قرآن در تحقق اهداف قرآن برای حل مشکلات فرموده است: «قرآن، هم بیان علم و معرفت است و هم اندیشه انسان را سیراب می‌کند – قرآن برای کسانی که اهل معرفت نیستند، یک سرچشمه تمام‌نشدنی است – لیکن علاوه بر این‌ها، قرآن دستور زندگی نیز هست؛ قرآن علاوه بر آن نور معرفتی، معرفت‌آفرین و دستورالعمل است. انسان را از امنیت و سلامت و آسایش نجات می‌دهد. «یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ» (مائده، ۱۶). آن‌ها سلامت را، آن‌ها امنیت را، آن‌ها آسایش را در زندگی به انسان‌ها می‌دهند. انسان‌ها در طول تاریخ دستاوردها و آزمایش‌های متعددی را تجربه کرده‌اند، امروز هم همین‌طور نیستند؛ و این‌ها قرآن است. اگر به قرآن عمل کنیم، همه این مشکلات برطرف می‌شود» (بیانات، ۱۳۹۹/۲/۶).

در قرآن نیز این نکته مورد توجه قرار گرفته است که پیروی و عمل به قرآن سبب خروج از ظلمت‌ها و مشکلات می‌شود:
«یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَیُخْرِجُهُم مِّنَ الظُّلُمَاتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِهِ وَیَهْدِیهِمْ إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ» (مائده، ۱۶).
یعنی: «خداوند به وسیله آن (قرآن)، کسانی را که از رضوان او پیروی کنند، به راه‌های سلامت هدایت می‌کند؛ به فرمان خود، از تاریکی‌ها به سوی روشنایی می‌برد؛ و آن‌ها را به راه راست رهنمون می‌شود.»

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) نیز در مورد نقش عمل در دستیابی به کارکرد شفاعت و هدایت‌گری قرآن فرموده است:
«مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْآنَ وَ عَلَّمَهُ وَ عَمِلَ بِمَا فِیهِ، بَعَثَهُ اللَّهُ شَفِیعاً دَلِیلًا إِلَی الْجَنَّةِ» (متقی هندی، ۱۳۹۷، ج ۱، ص ۵۳۱، ح ۲۳۷۶).
یعنی: «هر کس قرآن را بیاموزد و آن را تعلیم دهد و به آنچه در آن است عمل کند، خداوند او را شفیع و راهنمایی به سوی بهشت مبعوث می‌کند.»

عبدالرحمن سلمی می‌گوید: «صحابه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) فرموده‌اند، از ایشان قرائت می‌گرفتند، برای ما که می‌رسیدند، سراغ ده آیه بعد می‌رفتند و از آن ده آیه از آن حضرت قرائت می‌کردند تا آن ده آیه را به مرحله علم و عمل می‌رساندند.»
‏«عَنْ أَبِی عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِیِّ قَالَ: حَدَّثَنَا مَنْ کَانَ یُقْرِئُنَا مِنْ أَصْحَابِهِ أَنَّهُمْ کَانُوا یَأْخُذُونَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله و سلم عَشْرَ آیَاتٍ فَلَا یَأْخُذُونَ فِی الدَّهْرِ الْآخِرِ حَتَّی یَعْلَمُوا مَا فِی هَذِهِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ» (مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۸۹، ص ۱۰۶).

رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در توصیه خود در باره لزوم ترک عمل به قرآن به ابن مسعود فرمودند:
«یَا ابْنَ مَسْعُودٍ، اقْرَأِ الْقُرْآنَ وَانْتَبِهْ عَمَّا یَنْهَاکَ الْقُرْآنُ، وَإِلَّا فَلَسْتَ بِقَارِئِهِ» (دیلمی، ۱۴۹۶، ج ۵، ص ۴۱۵، ح ۸۵۹۸).
یعنی: «ای پسر مسعود! قرآن بخوان و از آنچه قرآن تو را نهی می‌کند، بپرهیز؛ وگرنه تو قاری آن نیستی.»

مقام معظم رهبری در مورد نقش عمل – که همان پیروی از قرآن است – در دستیابی جامعه به رستگاری در سخنی فرموده است: «امروز ستم مبارک پیامبر در میان ما نیست، لیکن «هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَی وَدِینِ الْحَقِّ» (توبه، ۳۳)؛ دین را، هدایت را همراه ما است. اگر از این تبعیت‌ها کنیم، اگر مسلمان این تدبیر قرآنی باشیم که «فَالَّذِینَ آمَنُواْ بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُواْ النُّورَ الَّذِیَ أُنزِلَ مَعَهُ»، آن وقت نتیجه‌ها این است که «أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ» (اعراف، ۱۵۷). تبعیت از هدایت الهی – که این کتاب، قرآن و بیان هدایت و بیان حیات است – تبعیت از این هدیه الهی به وسیله پیامبر اکرم به بشریت، معنایش این است که رستگاری به بشر عطا شود و عطایا شود» (بیانات، ۱۳۹۷/۹/۴).

ایشان در سخنی دیگر در این باره فرمودند: «علی‌الخصوص فرزندان من! این تلاوت که ما این همه بر آن اصرار داریم، هدف اول آن است. قرآن، انسان را به راه‌های مختلف تعریف می‌کند: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» (اسراء، ۹)؛ یعنی قرآن، شما را به بهترین راه، بهترین کار، بهترین نظام، بهترین شیوه، بهترین عشق، بهترین شعور و عمل کرده و جامعه هدایت می‌کند؛ از جمله این که می‌فرماید: «وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ» بیشتر از دیگران است؛ چرا که ما مسلمانان اگر به قرآن عمل کنیم، نسبت به تمام، ما این نسبت و این دستاورد عملی را داریم، تجربه تاریخی آن را نیز داریم. بشریت در عصر اول، به معنای واقعی، اوج پیدا کرد. قرآن، همیشه نور هدایت است. عمل به قرآن، در علم، در عشق، در عمل و در پیشرفت‌های زندگی مادی را مورد توجه قرار می‌دهد. قرآن، بیانگر شماست. قرآن در هر عصر می‌تواند بهترین وسیله سعادت انسان‌ها باشد» (بیانات، ۱۳۷۷/۹/۱).

مقام معظم رهبری در نقش عمل کردن به قرآن در تغییر سرنوشت جامعه نیز فرمودند: «یک جامعه اگر به قرآن اهتمام بفهمد، بر طبق هدایت قرآن عمل کند، قرآن به او کمک می‌کند و خدا دست او را می‌گیرد و او را به راه راست هدایت می‌کند. جامعه اسلامی در طول تاریخ قرآنی دیدید، چه عامل و از افراد مردم حقایق روشن را درک کنند؛ در عمل به قرآن، می‌شود. اگر خطا کنند به قرآن ضربه می‌زند. این همان چیزی است که شما در طول انقلاب اسلامی بسیار مشاهده می‌کنید که امروز در جامعه اسلامی همه می‌توانند مؤثر و در قوانین و حدود عینی نیستند، بلکه باشند و در عین حال در قوانین رأی می‌دهند و این مؤثر و عینی را داشته باشند. چنین چیزی امکان‌پذیر و محال نیست» (بیانات، ۱۳۶۹/۱۲/۱۵).

‏جمع‌بندی نهایی
با بررسی جامع و دقیقی که در این سلسله یادداشت‌ها بر اساس اندیشه‌های رهبر شهید و فرزانه انقلاب (ره) انجام گرفت، می‌توان به این نتیجه دست یافت که نهادینه‌سازی فرهنگ قرآن در زندگی، تنها با مجموعه‌ای از عملیات بنیادین و مستمر محقق خواهد شد. این عملیات، فراتر از تلاوت صرف یا حفظ آیات است و نیازمند یک تحول عمیق در باورها و عملکردهای فردی و اجتماعی است.

راهکارهای اصلی که در این یادداشت‌ها مورد تأکید قرار گرفتند، عبارتند از:
‏1. تغییر و اصلاح باورها درباره کارکردهای قرآن: این اولین گام برای درک جایگاه حقیقی قرآن در زندگی است، به طوری که از یک کتاب صرفاً تبرکی، به منشور هدایت و عمل تبدیل شود.
‏2. پذیرش قلبی معارف قرآن: آمادگی درونی و خشوع قلب، شرط اصلی جذب نور هدایت الهی است. بدون قلبی آماده، حتی واضح‌ترین آیات نیز اثری نخواهند داشت.
‏3. تقواپیشگی: تقوا، کلید فهم و بهره‌مندی از هدایت‌های قرآن است. پرهیز از محرمات و مکروهات، دریچه‌های قلب را به سوی معارف قرآنی می‌گشاید.
‏4. خشیت الهی: نرمی و تذلل قلب در برابر عظمت خداوند، عاملی حیاتی برای درک عمیق پیام‌های قرآن و دوری از وسوسه‌های شیطانی است.
‏5. تدبر و تفکر در آیات الهی: قرآن کتابی برای اندیشیدن است. تدبر، یعنی عمیق شدن در لایه‌های معنایی آیات و کشف حکمت‌های پنهان آن، که منجر به بصیرت و معرفت عمیق‌تر می‌شود.
‏6. ترویج و نهادینه کردن مفاهیم قرآن: معارف قرآنی باید از سطح نخبگان به عموم جامعه تسری یابد و به مسلمات فکری و فرهنگی تبدیل شود تا بر تصمیم‌گیری‌ها و سبک زندگی مردم تأثیر بگذارد.
‏7. انس با قرآن: ارتباط مستمر و دائم با قرآن، تلاوت، حفظ و تفکر در آن، باعث می‌شود قرآن به بخشی جدایی‌ناپذیر از حیات معنوی و فکری انسان تبدیل شود و مشکلات روحی و اجتماعی را مرتفع سازد.
‏8. قرآنی شدن فضای جامعه: محیط اجتماعی باید به گونه‌ای تغییر کند که آموزه‌های قرآنی در تمام ابعاد زندگی عمومی، از سیاست و اقتصاد تا فرهنگ و روابط اجتماعی، حاکم شود. این امر، جامعه را در برابر آسیب‌ها بیمه کرده و به سوی سعادت رهنمون می‌شود.
‏9. عمل کردن به مفاهیم کاربردی قرآن: در نهایت، تمام این راهکارها باید به عمل و اجرا ختم شوند. قرآن صرفاً یک کتاب نظری نیست، بلکه برنامه‌ای جامع برای زندگی است. عمل به دستورات آن، نه تنها مشکلات فردی و اجتماعی را حل می‌کند، بلکه جامعه را به سوی رستگاری و حیات طیبه سوق می‌دهد.

با پیاده‌سازی این راهکارها، می‌توان به کارکردهای متعالی قرآن دست یافت؛ از هدایت‌گری و رسیدن به مقام رستگاری گرفته تا شفابخشی دل‌ها، ایجاد عدالت اجتماعی، و خروج از تاریکی‌ها به سوی نور الهی. این میراث گرانبها که رهبر شهید(ره) بر آن تأکید داشتند، اکنون وظیفه‌ای بر دوش همه ماست تا با جدیت و همت عالی، آن را در زندگی خود و جامعه نهادینه سازیم. این تنها راه رسیدن به سعادت حقیقی در دنیا و آخرت است، راهی که شهدای ما، از جمله رهبر شهید، با خون خود آن را آبیاری کردند.